नर्सरीची तयारी:

एका एकर मुख्य शेताच्या रोपलावणीसाठी सुमारे 320 चौ. मी. नर्सरी क्षेत्र आवश्यक असते. नर्सरी चांगली चिखल करून समतल व तणमुक्त ठेवावी. तसेच सिंचनासाठी पुरेसे पाणी व योग्य निचऱ्याची व्यवस्था असावी. माती भुसभुशीत करण्यासाठी नर्सरी क्षेत्राची 2–3 वेळा नांगरणी करावी. पोषण व्यवस्थापनासाठी नर्सरी बेडमध्ये 250 किलो शेणखत (FYM), 2 किलो युरिया, 2.5 किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) आणि 1 किलो म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP) मिसळावे.

बुवाईचा कालावधी:

खरीप: मे आणि जून
रब्बी:

बीजदर:

8–10 किलो/एकर (उत्तम वाणांसाठी)
6 किलो/एकर (संकरित वाणांसाठी)

बुवाईची पद्धत:

बियाण्यांना कार्बेन्डाझिम @ 1.5 ग्रॅम/किलो या प्रमाणात प्रक्रिया करावी. त्यानंतर बियाणे 12 तास पाण्यात भिजत ठेवावे. पुढे 36–48 तास सावलीच्या ठिकाणी गोणपाटाने झाकून ठेवावे किंवा व्यवस्थित मोड येईपर्यंत ठेवावे. मोड आलेले बियाणे नर्सरी बेडमध्ये समान रीतीने पसरावे. बियाणे उगवेपर्यंत नर्सरीमध्ये 2–3 से.मी. पाण्याची पातळी कायम ठेवावी.

मुख्य शेताची तयारी:

चांगल्या मशागतीचा उद्देश म्हणजे मातीची योग्य प्रकारे तयारी करणे, ज्यामुळे पाण्याची झिरप (आतस्त्रवण) कमी होते व त्यासोबत खताची होणारी गळती रोखली जाते. जमीन 3–4 वेळा नांगरावी आणि प्रत्येक नांगरणीनंतर ढेकळे फोडावीत. जमिनीत 6 टन/एकर सेंद्रिय खत (शेणखत – FYM) मिसळावे. पाणी सोडण्यापूर्वी जमीन व्यवस्थित समतल करावी.

पोषकतत्व व्यवस्थापन:

रोपलावणीपूर्वी (बेसल मात्रा)

युरिया – 10
डीएपी – 50
एमओपी – 20
जिंक सल्फेट – 12

कल्ले फुटण्याच्या वेळी

युरिया – 30
डीएपी – --
एमओपी – --
जिंक सल्फेट – --

कणसे बाहेर येण्याच्या वेळी

युरिया – 30
डीएपी – --
एमओपी – 20
जिंक सल्फेट – --

रोपलावणी:

खरीप हंगामासाठी 20–25 दिवसांची आणि रब्बी हंगामासाठी 25–30 दिवसांची निरोगी रोपे लावावीत. संकरित (हायब्रिड) वाणासाठी प्रति ठिकाणी 1 रोप आणि सुधारित वाणासाठी प्रति ठिकाणी 2 रोपे लावावीत. ओळींमधील अंतर 20 से.मी. आणि रोपांमधील अंतर 15 से.मी. ठेवावे.

तण व्यवस्थापन:

भात पिकात योग्य चिखल (पडिंग) व पाणी व्यवस्थापनामुळे तणांची वाढ कमी करता येते. बुटाक्लोर @ 1 किलो/एकर या प्रमाणात वापरण्याची शिफारस आहे. रोपलावणीनंतर 2–5 दिवसांनी तणनाशकाची फवारणी करावी. फवारणीनंतर 3–4 दिवस शेतात पाणी साचलेले ठेवावे.

पाणी व्यवस्थापन:

रोपलावणीनंतर सुरुवातीचे 15 दिवस मुख्य शेतात 2–3 से.मी. पाण्याची पातळी ठेवावी. त्यानंतर धान्य पूर्ण पिकेपर्यंत 3–4 से.मी. पाण्याची पातळी कायम ठेवावी. पावसाचा अभाव असल्यास फुटवे अवस्था, कणसे बाहेर येण्याची अवस्था, फुलोरा आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत सिंचन करावे.

पाणी काढण्याची आवश्यकता:

नायट्रोजनच्या वरखत देण्यापूर्वी, कणसे बाहेर येण्याच्या टप्प्यावर आणि कापणीपूर्वी 2–3 आठवडे (जमीन हलकी किंवा भारी असल्यावर अवलंबून) शेतातील पाणी काढून टाकावे.

रोग व कीड व्यवस्थापन:

ब्लास्ट

कार्बेन्डाझिम @ 400 ग्रॅम/एकर फवारणी करावी किंवा टेबुकोनाझोल 50% + ट्रायफ्लोक्सीस्ट्रोबिन 25% @ 80 ग्रॅम/एकर वापरावे.

शीथब्लाइट

प्रोपिकोनाझोल 75% @ 200 मि.ली./एकर किंवा व्हॅलिडामायसिन 3L @ 400 मि.ली./एकर फवारणी करावी. 7–10 दिवसांनी पुनः फवारणी करावी.

फॉल्सस्मट

कॉपर हायड्रॉक्साईड 77% @ 400 ग्रॅम/एकर किंवा टेबुकोनाझोल 25% @ 400 ग्रॅम/एकर बुटी अवस्थेत फवारणी करावी. 7–10 दिवसांनी दुसरी फवारणी करावी किंवा कणसे बाहेर येताना कॉपर ऑक्सीक्लोराईड @ 0.3% वापरावे.

बीएलबी (बॅक्टेरियल लीफ ब्लाईट)

स्ट्रेप्टोमायसिन सल्फेट (9%) + टेट्रासायक्लिन हायड्रोक्लोराईड (1%) @ 200 ग्रॅम/एकर सोबत कॉपर ऑक्सीक्लोराईड @ 400 ग्रॅम/एकर वापरावे.

खोडकीड (Stem borer)

कार्टॅप हायड्रोक्लोराईड 4G @ 10 किलो/एकर वाळूसोबत 1:1 प्रमाणात मिसळून भुरभुरावे किंवा क्लोरँट्रानिलीप्रोल @ 60 मि.ली./एकर फवारणी करावी.

तपकिरी तुडतुडे (BPH)

इमिडाक्लोप्रिड @ 50 मि.ली./एकर किंवा पायमेट्रोझिन @ 120 ग्रॅम/एकर फवारणी करावी.

एका एकरासाठी 200 लिटर पाण्याचा वापर करावा.

कापणी व मळणी:

फसलाची कापणी 80–85% दाणे परिपक्व झाल्यावर करावी. कापणी विळ्याने, रीपरने किंवा कंबाइन हार्वेस्टरने केली जाऊ शकते. मळणी 16% दाणे आर्द्रतेवर केली जाते आणि साठवण 12% दाणे आर्द्रतेवर करावी.

वरील माहिती संशोधन केंद्रांच्या निष्कर्षांवर व केंद्रीय व राज्य कृषि संशोधन संस्थांच्या शिफारशींवर आधारित आहे. स्थानिक परिस्थिती व हवामान बदलल्यास परिणाम यात बदलू शकतात.